ترک امر به معروف و نهی از منکر در آموزه‌های اسلامی با پیامدهایی مانند عادی شدن ناهنجاری‌ها، کاهش مسئولیت‌پذیری اجتماعی، محرومیت از برخی برکات و گسترش زمینه فساد همراه دانسته شده است. قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(ع) بر نقش این دو فریضه در اصلاح رفتار فردی و حفظ سلامت جامعه تأکید دارند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امر به معروف و نهی از منکر تنها به تذکر درباره رفتار دیگران محدود نمی‌شود؛ بلکه در نگاه دینی، بخشی از مسئولیت متقابل افراد در برابر سرنوشت جامعه است. اگر این مسئولیت کنار گذاشته شود، ممکن است رفتارهای نادرست به‌تدریج عادی شوند و زمینه اصلاح اجتماعی کاهش یابد.
بنابر روایت حوزه، در ادامه مهم‌ترین پیامدهای ترک این دو فریضه را در آموزه‌های اسلامی بررسی می‌کنیم.
ترک امر به معروف و نهی از منکر چه عواقبی دارد؟
بر اساس آیات و روایات نقل‌شده در منابع اسلامی، پیامدهای ترک امر به معروف و نهی از منکر را می‌توان در دو حوزه فردی و اجتماعی بررسی کرد. این پیامدها شامل کاهش حساسیت اخلاقی، محرومیت از آثار معنوی، مسئولیت در برابر گسترش گناه، تضعیف ارزش‌های اجتماعی و فراهم شدن زمینه تسلط افراد ناصالح است.
۱. پیامدهای ترک امر به معروف و نهی از منکر برای فرد
کاهش حساسیت اخلاقی و دور شدن از حیات معنوی
یکی از پیامدهای بی‌تفاوتی در برابر رفتارهای نادرست، کاهش حساسیت انسان نسبت به خوبی و بدی است. وقتی فرد در برابر منکراتی که توان اصلاح آن‌ها را دارد، همواره سکوت کند، ممکن است به‌تدریج زشتی برخی رفتارها برای او عادی شود.
در روایتی از امیرالمؤمنین علی(ع) آمده است:
«مَنْ تَرَکَ إِنْکَارَ الْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ (وَ یَدِهِ) فَهُوَ مَیِّتٌ بَیْنَ الْأَحْیَاءِ»؛
یعنی کسی که زشتی‌ها را در دل، زبان و عمل خود انکار نکند، مرده‌ای در میان زندگان است.¹
در مقابل، قرآن کریم حیات پاکیزه را از آثار ایمان و عمل صالح معرفی می‌کند:
«مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَة»؛
هر کس، مرد یا زن، کار شایسته‌ای انجام دهد و مؤمن باشد، او را به حیاتی پاک زنده می‌داریم. (سوره نحل، آیه ۹۷)³
بر این اساس، در منابع دینی، بی‌تفاوتی در برابر منکرات با دور شدن از مسئولیت اخلاقی و تضعیف حیات معنوی انسان مرتبط دانسته شده است.² ⁴
۲. محرومیت از استجابت دعا
در برخی روایات، ترک امر به معروف و نهی از منکر از عواملی شمرده شده که می‌تواند جامعه را از آثار معنوی این فریضه محروم کند.
از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده است:
«أَمْرٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهْیٌ عَنِ الْمُنْکَرِ … تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ»؛
در این روایت، نسبت به وضعیتی هشدار داده شده است که مردم امر به معروف و نهی از منکر را کنار می‌گذارند و دعا می‌کنند، اما دعایشان مستجاب نمی‌شود.⁶
این روایت بر اهمیت مسئولیت اجتماعی در کنار دعا و درخواست از خداوند تأکید می‌کند.
۳. مسئولیت در برابر گسترش گناه
در نگاه اسلامی، مسئولیت انسان تنها به اعمال شخصی او محدود نیست؛ بلکه رضایت از رفتار نادرست دیگران و بی‌تفاوتی در برابر آن نیز می‌تواند از نظر اخلاقی اهمیت داشته باشد.
امیرالمؤمنین علی(ع) درباره قوم ثمود فرموده‌اند که هرچند تنها یک نفر ناقه را پی کرد، عذاب به دلیل رضایت دیگران به آن عمل، همه را فرا گرفت.⁷
همچنین در روایتی آمده است:
«مَنْ لَهُ جَارٌ وَ یَعْمَلُ بِالْمَعَاصِی فَلَمْ یَنْهَهُ فَهُوَ شَرِیکُهُ»؛
کسی که همسایه‌ای دارد که مرتکب گناه می‌شود و او را نهی نمی‌کند، در گناه او شریک است.⁸
این آموزه‌ها بر اهمیت بی‌تفاوت نبودن در برابر رفتارهای نادرست تأکید دارند؛ البته چگونگی تذکر باید با توجه به شرایط، توانایی فرد و شیوه درست برخورد تعیین شود.
۴. بی‌تفاوتی در برابر گناه و مخالفت با ارزش‌های دینی
در روایتی منقول در منابع اسلامی آمده است:
«… إِذَا رَأَی الْمُنْکَرَ فَلَمْ یُنْکِرْهُ وَ هُوَ یَقْوَی عَلَیْهِ فَقَدْ أَحَبَّ أَنْ یُعْصَی اللَّهُ …»
مضمون روایت این است که اگر فردی منکری را ببیند و با وجود توانایی، آن را انکار نکند، این رفتار می‌تواند نشانه رضایت او به نافرمانی خداوند باشد.⁹ ¹⁰
این هشدار، مسئولیت فرد را در برابر رفتار اجتماعی یادآوری می‌کند؛ مسئولیتی که باید متناسب با توانایی، شرایط و شیوه صحیح تذکر انجام شود.
۲. پیامدهای اجتماعی ترک امر به معروف و نهی از منکر
۵. گسترش ناهنجاری‌ها و کاهش مسئولیت‌پذیری اجتماعی
یکی از پیامدهای بی‌تفاوتی عمومی، کاهش حساسیت جامعه نسبت به رفتارهای نادرست است. وقتی افراد از تذکر محترمانه و تلاش برای اصلاح شرایط کنار بکشند، ممکن است برخی ناهنجاری‌ها به‌تدریج عادی شوند و اصلاح آن‌ها دشوارتر شود.
قرآن کریم درباره گروهی از بنی‌اسرائیل می‌فرماید:
«کانُوا لایَتَناهَوْنَ عَنْ مُنْکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»؛
آنان یکدیگر را از کارهای ناپسندی که انجام می‌دادند بازنمی‌داشتند؛ چه بد بود آنچه انجام می‌دادند. (سوره مائده، آیه ۷۹)¹²
این آیه، ترک نهی از منکر را در کنار نافرمانی و تجاوز از حدود الهی مطرح می‌کند و بر اهمیت مسئولیت متقابل افراد در جامعه تأکید دارد.
امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در روایتی، ترک این دو فریضه را از عوامل دور شدن جوامع گذشته از رحمت الهی دانسته‌اند.¹⁴
۶. زمینه‌سازی برای نزول بلا و دشواری‌های اجتماعی
در روایات اسلامی، ترک امر به معروف و نهی از منکر در کنار برخی عوامل دیگر، از زمینه‌های نزول بلا و گسترش آسیب‌های اجتماعی معرفی شده است.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است:
«إِذَا أُمَّتِی تَوَاکَلَتِ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَلْتَأْذَنْ بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی»؛
مضمون روایت این است که اگر افراد جامعه مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذار کنند و هیچ‌کس برای انجام آن اقدام نکند، باید نسبت به پیامدهای این بی‌تفاوتی هشدار داده شوند.¹⁵
همچنین از امام سجاد(ع) نقل شده است که یاری نکردن ستمدیده، کمک نکردن به مظلوم و ضایع کردن امر به معروف و نهی از منکر، از عواملی هستند که در روایات با نزول بلا ارتباط داده شده‌اند.¹⁶
۷. کاهش خیر و برکت در زندگی اجتماعی
در برخی روایات، همکاری مردم در کارهای نیک و جلوگیری از منکرات، از عوامل تداوم خیر و برکت معرفی شده است.
در روایتی آمده است:
«لَا یَزَالُ النَّاسُ بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ عَنْهُمُ الْبَرَکَات»؛
تا زمانی که مردم یکدیگر را به کار نیک دعوت کنند، از منکرات بازدارند و در نیکی همکاری داشته باشند، در خیر خواهند بود؛ اما اگر چنین نکنند، برکت‌ها از آنان گرفته می‌شود.¹⁷
این روایت بر نقش همکاری اجتماعی و مسئولیت‌پذیری در حفظ خیر عمومی تأکید دارد.
۸. وارونه شدن ارزش‌ها و عادی شدن رفتارهای نادرست
اگر رفتارهای نادرست برای مدت طولانی بدون واکنش و اصلاح باقی بمانند، ممکن است به‌تدریج در نگاه برخی افراد عادی شوند. در چنین شرایطی، تشخیص درست و نادرست برای نسل‌های بعدی نیز دشوارتر خواهد شد.
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
«فَکَیفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً؟!»
یعنی حال شما چگونه خواهد بود، زمانی که معروف را منکر و منکر را معروف ببینید؟!¹⁸
این روایت، نسبت به تغییر معیارهای اخلاقی در جامعه هشدار می‌دهد. بر اساس این نگاه، حفظ ارزش‌ها به آموزش، الگوسازی و تذکر مسئولانه نیاز دارد؛ نه صرفاً واکنش به تخلف پس از فراگیر شدن آن.
۹. تضعیف جامعه و افزایش زمینه نفوذ دیگران
در منابع دینی، کوتاهی در دفاع از حق و مقابله با باطل، از عواملی معرفی شده که می‌تواند جامعه را در برابر زیاده‌خواهی دیگران آسیب‌پذیر کند.
امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه‌ای از نهج‌البلاغه، سستی در یاری حق و از بین بردن باطل را از عواملی می‌دانند که زمینه طمع دیگران را فراهم می‌کند.²⁰
از این منظر، امر به معروف و نهی از منکر تنها ناظر به رفتارهای فردی نیست؛ بلکه با مسئولیت‌پذیری عمومی، دفاع از حقوق مردم و تلاش برای جلوگیری از گسترش فساد نیز ارتباط دارد.
نگاهی تاریخی به اندلس
اندلس، بخش‌هایی از شبه‌جزیره ایبری در اسپانیای امروزی، یکی از دوره‌های مهم حضور مسلمانان در اروپا بود. تاریخ این سرزمین، فراز و فرودهای سیاسی، نظامی و فرهنگی متعددی را در بر می‌گیرد و پایان حکومت مسلمانان در آن حاصل مجموعه‌ای از تحولات تاریخی بود.
در منبع مورد استناد این مقاله، سرنوشت اندلس به‌عنوان نمونه‌ای از آسیب‌پذیری جامعه در صورت غفلت از ارزش‌های دینی و اخلاقی مطرح شده است.²¹ با این حال، برای نسبت دادن سقوط اندلس به عاملی مشخص، از جمله ترک امر به معروف و نهی از منکر، باید مجموعه عوامل تاریخی و شواهد مربوط به آن نیز بررسی شود.
۱۰. تسلط افراد ناصالح و محرومیت جامعه از مدیریت شایسته
یکی دیگر از هشدارهای مطرح‌شده در روایات، احتمال تسلط افراد ناصالح بر جامعه در صورت کنار گذاشتن مسئولیت اصلاحگری است.
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
«لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ، أَوْ لَیُسَلِّطَنَّ اللَّهُ شِرَارَکُمْ عَلَی خِیَارِکُمْ»؛
امر به معروف و نهی از منکر کنید؛ وگرنه ممکن است بدان شما بر نیکانتان مسلط شوند. در ادامه روایت نیز به مستجاب نشدن دعای نیکان اشاره شده است.²²
مضمون این روایت بر پیامدهای اجتماعی بی‌تفاوتی تأکید دارد. اگر جامعه نسبت به فساد، بی‌عدالتی و رفتارهای زیان‌بار حساسیت خود را از دست بدهد، زمینه پاسخ‌گو نبودن افراد و گسترش مشکلات اجتماعی بیشتر می‌شود.
این اصل را می‌توان در حوزه‌های گوناگون زندگی جمعی بررسی کرد؛ از جمله مقابله قانونی با ناامنی، دفاع از حقوق مردم، مطالبه شفافیت و مسئولیت‌پذیری مدیران و تلاش برای انتخاب افراد شایسته. در همه این موارد، نقد و تذکر باید مسئولانه، مستند و متناسب با قانون و شرایط اجتماعی باشد.
جمع‌بندی: چرا امر به معروف و نهی از منکر اهمیت دارد؟
در آموزه‌های اسلامی، ترک امر به معروف و نهی از منکر فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه با سلامت اخلاقی و مسئولیت‌پذیری جامعه نیز ارتباط دارد. روایات و آیات مورد استناد در این مقاله، پیامدهایی مانند کاهش حساسیت نسبت به گناه، عادی شدن ناهنجاری‌ها، تضعیف همکاری اجتماعی و افزایش زمینه فساد را گوشزد می‌کنند.
این دو فریضه زمانی می‌توانند به اصلاح جامعه کمک کنند که با شناخت درست، دلسوزی، رعایت شرایط و پرهیز از رفتارهای آسیب‌زا انجام شوند. هدف از تذکر، تحقیر افراد یا ایجاد تنش نیست؛ بلکه یادآوری مسئولیت اخلاقی، حمایت از حقوق دیگران و فراهم کردن زمینه اصلاح است.
در نهایت، سلامت جامعه به مسئولیت‌پذیری مشترک افراد وابسته است. بی‌تفاوتی در برابر نادرستی‌ها می‌تواند مشکلات را ماندگارتر کند؛ در مقابل، گفت‌وگوی محترمانه، تذکر سنجیده و همکاری برای گسترش رفتارهای درست، راهی برای تقویت اعتماد و اصلاح اجتماعی است.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. وسائل الشیعه، ج ۱۶، ص ۱۳۲.
۲. تفسیر المیزان، ج ۱۲، ص ۳۴۲.
۳. قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۹۷.
۴. اسماعیل ملکوتیخواه، «آثار امر به معروف و نهی از منکر و پیامدهای ترک آن از دیدگاه نهج‌البلاغه»، مجموعه مقالات همایش ملی نظارت همگانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد، ۱۳۸۷ش، صص ۱۱۱–۱۱۷.
۵. مرتضی حسینی اصفهانی، امر به معروف و نهی از منکر در اسلام، قم، انتشارات فرهنگ قرآن، ۱۳۷۹ش، چاپ سوم، ص ۲۲۰.
۶. نهج‌البلاغه، ص ۴۲۲.
۷. همان، ص ۳۱۹.
۸. إرشاد القلوب إلی الصواب، دیلمی، ج ۱، ص ۱۸۳.
۹. معانی الأخبار، ص ۲۵۲.
۱۰. علی‌اصغر رضوانی، مدینه فاضله در پرتو امر به معروف و نهی از منکر، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۶ش، ص ۳۹.
۱۱. مرکز تحقیقات اسلامی سپاه، امر به معروف و نهی از منکر، نمایندگی ولی فقیه در سپاه، ۱۳۷۶ش، چاپ سوم، ص ۱۳۱.
۱۲. قرآن کریم، سوره مائده، آیات ۷۸ و ۷۹.
۱۳. محمد اسحاق مسعودی، پژوهشی در امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن و روایات، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص ۲۰۴.
۱۴. نهج‌البلاغه، ص ۲۹۹.
۱۵. تهذیب الأحکام، تحقیق خرسان، ج ۶، ص ۱۷۷.
۱۶. علی احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۹ق، ج ۳، ص ۵۷۴؛ بحارالأنوار، چاپ بیروت، ج ۹۷، ص ۹۴؛ معانی الأخبار، ص ۲۷۱.
۱۷. بحارالأنوار، چاپ بیروت، ج ۹۷، ص ۹۴.
۱۸. محمدباقر مجلسی، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ق، ج ۹، ص ۴۶۹؛ الکافی، چاپ دارالحدیث، ج ۹، ص ۴۹۴.
۱۹. محمد عابدی میانجی، به سوی فردای بهتر، قم، زائر، ۱۳۸۷ش، چاپ دوم، ص ۱۰۶.
۲۰. نهج‌البلاغه، ص ۲۴۱.
۲۱. محمد سروش، امر به معروف و نهی از منکر، انتشارات زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش، چاپ دوم، ص ۱۵۲.
۲۲. الحیاة، ترجمه احمد آرام، ج ۱، ص ۴۱۳.
کد مطلب 2294148
-
از عادی‌شدن گناه تا تسلط افراد ناصالح؛ پیامدهای ترک امر به معروف
-
حدیث روز | معیار شناخت شیعیان از نگاه حضرت فاطمه زهرا(س)
-
وقتی ایمان به مسئولیت‌پذیری تبدیل می‌شود؛ نقش دین در پیشرفت جامعه
-
چادر برای کودک نباید به معنای محرومیت از بازی و تحرک باشد