رشت طی شامگاه دوشنبه ۱۶ شهریور و بامداد سهشنبه ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ بار دیگر با آبگرفتگی شدید معابر روبهرو شد؛ رخدادی که تصاویر آن در شبکههای اجتماعی، ابعاد یک «سیل بزرگ» را تداعی کرد. اما دادههای رسمی و اظهارات مسئولان نشان میدهد ماجرا پیچیدهتر از یک باران معمولی است.
به گزارش همشهری آنلاین، در برخی نقاط گیلان طی چند ساعت بیش از ۱۰۰ میلیمتر بارندگی ثبت شد و شهردار رشت نیز از ثبت بیش از ۱۰۰ میلیمتر بارش در حدود ۱۰ ساعت در شهر خبر داده است؛ در همان حال، املش ۱۴۴، سیاهکل ۱۰۳ و لنگرود حدود ۹۵ تا ۹۸ میلیمتر بارش دریافت کردند.
این رخداد حاصل یک عامل واحد نبود؛ سامانه بارشی شدید، رطوبت دریای خزر، اثر توپوگرافی البرز، بارشهای کوتاهمدت و پرشدت، توسعه سطوح نفوذناپذیر شهری و محدودیت ظرفیت شبکه جمعآوری روانآب در کنار هم باعث شدند حجم بزرگی از آب در مدت کوتاه روی شهر متمرکز شود.
باران سنگین، نخستین حلقه زنجیره سیلاب
سامانه بارشی اخیر از اواخر وقت دوشنبه ۱۶ شهریور وارد گیلان شد و طی ساعات بعد بارشهای شدیدی را در بخشهایی از استان رقم زد. در رشت نیز بیش از ۱۰۰ میلیمتر بارندگی در حدود ۱۰ ساعت گزارش شد؛ رقمی که برای یک شهر، آن هم در یک بازه زمانی کوتاه، میتواند حجم بسیار بزرگی از روانآب تولید کند.
شدت بارش در نقاط دیگر استان نیز قابل توجه بود؛ بهگونهای که در املش ۱۴۴ میلیمتر، سیاهکل ۱۰۳ میلیمتر و لنگرود حدود ۹۵ تا ۹۸ میلیمتر بارش ثبت شد.
در چنین شرایطی مسئله فقط مجموع بارندگی نیست؛ سرعت بارش اهمیت تعیینکننده دارد. هنگامی که حجم زیادی آب در مدت کوتاه وارد محیط شود، خاک و شبکه زهکشی فرصت کافی برای جذب و انتقال آن ندارند و بخش قابل توجهی از آب به روانآب سطحی تبدیل میشود.
خزر و البرز؛ ترکیبی که رطوبت را به بارش تبدیل میکند
رشت در موقعیتی جغرافیایی قرار دارد که آن را در برابر بارشهای سنگین مستعد میکند. مجاورت با دریای خزر، منبع بزرگ رطوبت، و قرار گرفتن در محدوده اثرگذاری البرز، شرایط ویژهای برای شکلگیری بارش ایجاد میکند.
به گفته کارشناسان هواشناسی گیلان، در سامانه اخیر رطوبت دریای خزر و اثر توپوگرافی البرز از عوامل مؤثر در تقویت بارش بودند.
به زبان ساده، هوای مرطوب وارد منطقه میشود و برخورد جریان هوا با شرایط توپوگرافی میتواند به صعود هوا و تقویت ابرها و بارش منجر شود. بنابراین وقوع بارشهای سنگین در گیلان پدیدهای بیسابقه یا غیرقابل انتظار نیست؛ مسئله اصلی، میزان آسیبپذیری شهر در برابر چنین بارشهایی است.
وقتی آسفالت، راه نفوذ آب را میبندد
یکی از مهمترین بخشهای این معادله، خود شهر است.
باران در یک جنگل، شالیزار یا زمین طبیعی میتواند تا حدی در خاک نفوذ کند؛ اما وقتی همان باران روی آسفالت، بتن، ساختمانها و پارکینگها میبارد، سهم بیشتری از آب به روانآب تبدیل میشود.
مطالعات دانشگاهی درباره رشت نیز نشان دادهاند که گسترش شهرنشینی و تغییر کاربری زمین، همراه با کاهش زیرساختهای سبز، خطرپذیری سیلاب شهری را افزایش داده است.
بر اساس یکی از این مطالعات، سهم محدودههای دارای پتانسیل بالای سیلاب در محدوده بررسیشده از حدود ۷.۵ درصد در سال ۱۹۹۰ به ۲۱ درصد در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است.
این یعنی حتی اگر میزان بارندگی ثابت بماند، تغییر شکل شهر میتواند مقدار آب جاریشده روی سطح را افزایش دهد.
تغییر اقلیم؛ متهمی که نمیتوان بدون آزمایش محکومش کرد
یکی از نخستین پرسشها پس از هر بارش حدی این است که آیا تغییر اقلیم باعث وقوع آن شده است؟
پاسخ علمی محتاطانه است. گزارشهای IPCC نشان میدهند گرمایش جهانی در بسیاری از مناطق موجب افزایش شدت بارشهای سنگین شده است؛ زیرا هوای گرمتر توانایی بیشتری برای نگهداری بخار آب دارد.
اما این به معنای آن نیست که بتوان هر بارش شدید را مستقیماً به تغییر اقلیم نسبت داد. برای اثبات اینکه بارش اخیر رشت به دلیل تغییر اقلیم شدیدتر یا محتملتر شده است، باید مطالعه اختصاصی «انتساب اقلیمی» انجام شود. بنابراین تعبیر دقیقتر این است که تغییر اقلیم میتواند زمینه را برای رخدادهای حدیتر فراهم کند، اما علت مستقیم سیلاب اخیر رشت هنوز نیازمند بررسی علمی اختصاصی است.
آبخیزداری، زهکشی و یک سؤال مهم برای آینده رشت
آبخیزداری میتواند با حفظ پوشش گیاهی، افزایش نفوذ آب، کنترل روانآب و مدیریت مناطق بالادست، خطر سیلاب را کاهش دهد؛ اما برای آبگرفتگی داخل شهر کافی نیست.
در رشت، ظرفیت شبکه جمعآوری آبهای سطحی، کانالها، آبراههها، پمپاژ و نگهداری مسیرهای انتقال آب نیز اهمیت اساسی دارد.
شهرداری رشت اعلام کرده است که طی یک سال حدود ۲۱ کیلومتر از رودخانهها و کانالهای سطح شهر لایروبی شده و پیش از رخداد اخیر نیز با توجه به هشدار هواشناسی، نیروهای خود را در آمادهباش قرار داده بود.
با این حال، وقتی در مدت کوتاهی بیش از ۱۰۰ میلیمتر باران وارد یک شهر میشود، پرسش اساسی این است که ظرفیت طراحی شبکه دفع آبهای سطحی برای چه شدت بارشی محاسبه شده است؟ این پرسش اهمیت بیشتری پیدا میکند اگر بارشهای حدی در آینده شدیدتر یا پرتکرارتر شوند. در حوزه فاضلاب پروژههایی به ارزش هزاران میلیارد ریال به بهرهبرداری رسیده که هدف اصلی آنها توسعه شبکه فاضلاب و کاهش ورود فاضلاب خام به منابع آبی و تالاب انزلی است. اما اینجا یک نکته فنی بسیار مهم وجود دارد:
شبکه فاضلاب با شبکه دفع آبهای سطحی یکی نیست.
ممکن است شهری شبکه فاضلاب خود را توسعه دهد، اما همچنان در برابر بارشهای بسیار شدید با مشکل روانآب مواجه باشد؛ بنابراین افزایش ظرفیت جمعآوری آب باران یک مسئله مستقل و حیاتی است.
جمعبندی
سیلاب اخیر رشت را نمیتوان با یک علت توضیح داد. بارش بسیار سنگین و کوتاهمدت ماشه حادثه بود، اما شدت آبگرفتگی حاصل برخورد این بارش با ویژگیهای شهری و محدودیت ظرفیت دفع روانآب است. تغییر اقلیم نیز میتواند در بلندمدت ریسک بارشهای حدی را افزایش دهد، اما برای نسبت دادن مستقیم همین رخداد به گرمایش جهانی، شواهد انتساب اقلیمی لازم است. همچنین تاکنون شواهد معتبر و مستقیمی برای ارتباط این بارش با بارورسازی ابرها یا دستکاری مصنوعی آبوهوا ارائه نشده است. شاید مهمترین درس این حادثه برای رشت این باشد: مسئله آینده فقط این نیست که «چقدر باران میبارد؟»؛ بلکه این است که «شهر برای چه میزان بارش و با چه شدتی طراحی شده است؟» اگر اقلیم در حال تغییر است، زیرساختهای شهری نیز باید خود را با بارشهای شدیدتر و سریعتر تطبیق دهند.
کد خبر 1067464
-
رشت چگونه در چند ساعت زیر آب رفت؟ | از بارش ۱۰۰ میلیمتری تا شهری که راه آب ندارد
-
معمای زبالههای گیلان | ۵۰ میلیون مسافر، ۱۸ درصد پسماند استان را تولید میکنند
-
اصابت دقیق موشکهای ایرانی به پایگاه آمریکا + تصاویر
-
معمای زبالههای گیلان | ۵۰ میلیون مسافر، ۱۸ درصد پسماند استان را تولید میکنند
-
آیا چین و روسیه میتوانند جلوی قطعنامه علیه ایران را بگیرند؟
-
عضو هیئتمدیره «اوپنای آی»: برای کنترل هوش مصنوعی آماده نیستیم
-
قیمت انواع محصولات گوشتی در تره بارها چند؟
-
ایران حاضر است خسارتهای عظیم را تحمل کند تا… | ونس ترامپ را دور زد
-
پاسخ صنعت مواد اولیه دارویی ایران به تحریمهای آمریکا: ما باقدرت هستیم | تولید ۷۰۰ ماده مؤثره دارویی در داخل کشور
-
فوری | هشدار درباره احتمال حمله آمریکا به کوه کلنگ
-
با تمام قوا به محور ایران حمله می کنیم!
-
نیروهای مسلح ایران ستاد ناوگان پنجم آمریکا را با خاک یکسان کردند | واکنش عراقچی به اعتراف مقام آمریکایی
-
اولین واکنش امارات به قطع روابط با الجزایر؛ امیدواریم این تصمیم موقت باشد
-
تصاویر کمتر دیده شده از حادثه ۱۱ سپتامبر منتشر شد | ببینید
-
ایران و آمریکا به دور جدید مذاکرات میلی ندارند | ما هر دو طرف ارتباط سطح عالی داریم و تلاش می کنیم به تفاهمنامه اسلامآباد برگردند
-
شلیک موشک جدید ایرانی برای اولین بار | موشک پیشرفته برای حمله به ناوهای آمریکا
-
اصابت چهار پرتابه به ۲ کشتی در خلیج فارس | وضعیت یک کشتی نامعلوم است
-
فوری | خط لوله انتقال نفت عربستان هدف قرار گرفت + فیلم
-
وقتی لیگ رفت روی هوا! | همه معترض به یک تصمیم