احسان و نیکوکاری فقط به معنای کمک مالی یا دستگیری از نیازمندان نیست؛ در فرهنگ قرآنی، گاهی یک رفتار نیک میتواند مسیر یک رابطه را تغییر دهد و حتی دشمنی را به دوستی تبدیل کند. قرآن کریم در سوره فصلت با تأکید بر اینکه «نیکی و بدی یکسان نیستند»، مؤمنان را به مقابله با رفتارهای نادرست از طریق بهترین شیوه دعوت میکند؛ روشی که به تعبیر آیه، میتواند خصومت را به رابطهای صمیمانه تبدیل کند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیا میتوان در برابر بدرفتاری و دشمنی دیگران، بهجای مقابلهبهمثل، راهی را انتخاب کرد که پایانش دوستی باشد؟ قرآن کریم در سوره فصلت، پاسخی تأملبرانگیز به این پرسش میدهد و با تأکید بر اینکه «نیکی و بدی یکسان نیست»، انسان را به دفع بدی با نیکوترین شیوه دعوت میکند؛ رویکردی که میتواند از شدت کینه و اختلاف بکاهد و حتی دشمنی را به رابطهای صمیمانه تبدیل کند.
بنابر روایت نشر معارف اهل بیت(ع)، احسان و نیکوکاری در برابر مردم، تنها یک رفتار فردی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین اصول اخلاقی در روابط اجتماعی و از شیوههای مؤثر برای کاهش تنش و گسترش محبت میان انسانهاست. قرآن کریم با تأکید بر تفاوت میان نیکی و بدی، انسان را به انتخاب بهترین شیوه در مواجهه با رفتارهای نادرست دعوت میکند.
خداوند در آیه ۳۴ سوره فصلت میفرماید:
«وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ»
«و نیکی و بدی یکسان نیست؛ بدی دیگران را با شیوهای که نیکوتر است دفع کن، که در این صورت، کسی که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی صمیمی و نزدیک خواهد شد.»
این آیه یکی از روشنترین آموزههای قرآن درباره شیوه برخورد با مخالفان و بدرفتاریهای اجتماعی است. در مسیر دعوت مردم به سوی خدا نیز ممکن است انسان با افرادی بیتفاوت، ناآگاه یا حتی بدرفتار مواجه شود. در چنین شرایطی، برخورد تند و واکنش متقابل نهتنها مشکلی را حل نمیکند، بلکه میتواند فاصلهها را بیشتر کند. از همین رو، قرآن راه دیگری را پیشنهاد میکند: مقابله با بدی از طریق نیکوترین رفتار.
این شیوه البته نیازمند صبر، سعه صدر و پرهیز از انتقامجویی است. در دعای مکارمالاخلاق نیز امام زینالعابدین(ع) از خداوند توفیق میخواهد که در برابر بدی مردم، نیکی کند؛ اگر کسی از او غیبت کرد، خوبی او را بگوید، از بدی دیگران بگذرد و با کسی که رابطهاش را قطع کرده، همچنان معاشرت داشته باشد.
در سیره پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نیز نمونههای متعددی از چنین رفتاری دیده میشود؛ رفتارهایی که در مواردی توانست سرسختترین مخالفان را تحت تأثیر قرار دهد و مسیر دشمنی را به دوستی و همراهی تغییر دهد.
انسانها در روابط اجتماعی چگونه رفتار میکنند؟
در روابط میان انسانها میتوان رفتار افراد را از جنبه تأثیری که بر روابط میگذارند، در چند دسته قرار داد:
. کسی که میکوشد دوستی خود را حفظ کند.
. کسی که دوست خود را نسبت به خویش بیتفاوت میکند.
. کسی که دوست خود را به دشمن تبدیل میکند.
. و کسی که حتی دشمن خود را به دوست تبدیل میکند.
در این میان، آموزه قرآن بیش از آنکه بر واکنش متقابل و مقابله به مثل تأکید داشته باشد، بر اصلاح رابطه و تبدیل دشمنی به محبت تمرکز دارد.
پاسخ به بدی؛ مقابله یا گذشت؟
در آیه ۴۰ سوره شوری آمده است:
«وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها»
یعنی «کیفر بدی، بدیای همانند آن است.»
در تفسیر این آیه گفته شده است که اگر انسان بدی دیگری را با بدی پاسخ دهد، از نظر رفتار اخلاقی در همان مسیر قرار میگیرد؛ در حالی که آیه ۴۳ همین سوره، راهی برتر را معرفی میکند:
«وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»
«و هر کس شکیبایی کند و ببخشد، بیگمان این از کارهای شایسته و استوار است.»
بنابراین، اگرچه واکنش متناسب در برابر بدی در چارچوب خاص خود مطرح شده است، صبر و گذشت جایگاهی بالاتر دارد و از تصمیمهای ارزشمند و شایسته اخلاقی به شمار میرود.
پیامهای اجتماعی آیه
یکی از مهمترین پیامهای این آموزه قرآنی، استفاده از رفتار نیک برای کاهش تنشهای اجتماعی است. قرآن کریم در کنار دعوت به سوی خدا، شیوه مواجهه با رفتارهای منفی را نیز آموزش میدهد؛ یعنی به جای تشدید درگیری، باید تا حد امکان از بهترین رفتار برای دفع بدی استفاده کرد.
«وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللهِ … ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»
از سوی دیگر، نباید تصور کرد که رفتارهای مثبت یا منفی با گذشت زمان بهطور کامل از میان میروند. برخورد انسانها آثار خود را در روح و ذهن افراد باقی میگذارد و از همین رو، قرآن میان نیکی و بدی تفاوتی اساسی قائل میشود:
«لا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّیِّئَةُ»
همچنین دفع بدی با رفتار نیک، صرفاً یک توصیه اخلاقی فردی نیست، بلکه میتواند نمونهای عملی از دعوت به سوی خدا باشد. کسی که در برابر رفتار نامناسب، بهترین واکنش اخلاقی را نشان میدهد، در عمل تصویری از اخلاق دینی ارائه میکند.
در برخورد با مخالفان نیز صرف داشتن اخلاق خوب کافی نیست؛ بلکه قرآن بر انتخاب بهترین و مؤثرترین شیوه اخلاقی تأکید میکند:
«ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»
یعنی در برابر بدی، نه فقط یک رفتار خوب، بلکه نیکوترین شیوه ممکن را انتخاب کن.
از محبت، دشمنی هم میتواند به دوستی تبدیل شود
تجربههای انسانی نیز نشان میدهد که محبت و رفتار شایسته میتواند آثار عمیقی بر روابط داشته باشد؛ چنانکه گفتهاند:
«از محبت خارها گل میشود
از محبت سرکهها مُل میشود»
بر اساس آموزه قرآن، ارزشمندترین اثر نیکوکاری تنها تغییر یک رفتار ظاهری نیست؛ بلکه آن است که بتواند رابطهای آسیبدیده را اصلاح کند و حتی دشمنی را به محبت تبدیل سازد.
به همین دلیل، میتوان گفت کیمیای واقعی در روابط انسانی صرفاً چیزی نیست که ارزش مادی را تغییر دهد؛ بلکه رفتاری است که بتواند دلها را دگرگون کند و فاصله میان انسانها را از میان بردارد.
در سیره پیامبر اکرم(ص) نیز نمونهای روشن از این رویکرد دیده میشود. در جریان فتح مکه، در حالی که برخی مسلمانان شعار انتقام سر میدادند، پیامبر اکرم(ص) بر رحمت و بخشش تأکید کرد و آن روز را زمان انتقام ندانست.
سعه صدر؛ شرط مهم در مسیر دعوت و اصلاح
برخورد نیکو با دیگران، بهویژه کسانی که رفتار نامناسب یا مخالفت آشکار دارند، بدون صبر و سعه صدر امکانپذیر نیست. از همین رو، آیه «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» در کنار «کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» نشان میدهد که خوشرفتاری و تحمل، میتواند زمینهساز موفقیت در دعوت و اصلاح روابط باشد.
از سوی دیگر، توجه به نتیجه رفتار نیز میتواند انگیزه انسان را برای انتخاب مسیر درست افزایش دهد. وقتی بدانیم برخورد نیکو میتواند زمینه تبدیل دشمن به دوست را فراهم کند، تحمل سختیهای این مسیر آسانتر خواهد شد.
حتی اگر رفتار شایسته نتواند دشمنی را به دوستی کامل تبدیل کند، ممکن است در او احساس شرمندگی و حیا ایجاد کند و زمینه تغییر رفتار او را فراهم سازد. این همان معنایی است که در ادامه آیه با تعبیر«کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» به آن اشاره شده است.
بر این اساس، احسان و نیکوکاری در فرهنگ قرآنی تنها کمک به دیگران یا انجام کار خیر در معنای محدود آن نیست؛ بلکه نوع مواجهه انسان با دیگران، بهویژه در شرایط اختلاف و تعارض، نیز بخشی از نیکوکاری به شمار میآید. قرآن انسان را به رفتاری دعوت میکند که به جای افزودن بر کینه و دشمنی، راهی برای کاهش تنش، اصلاح رابطه و گسترش محبت باز کند.
منبع: کتاب «سبک زندگی اسلامی براساس تفسیر نور»، صص. ۹۹ تا ۱۰۱
کد مطلب 2280625
-
از یک نگاه تا یک آسیب اجتماعی؛ چرا سبک زندگی اسلامی بر حفظ حیا تأکید دارد؟
-
دست پنهان در پشت هر نبوغ؛ چگونه امنیت روانی مادرانه موتور محرک یادگیری عمیق میشود؟
-
رفتارهای اجتماعی مطلوب؛ وقتی نیکی، دشمنی را به دوستی تبدیل میکند