اسراف همیشه به معنای هدر دادن مال و نعمت‌های مادی نیست؛ گاهی این زیاده‌روی در درون انسان و از لحظه‌ای آغاز می‌شود که فکر گناه در ذهن او شکل می‌گیرد. در این نگاه اخلاقی، استفاده نادرست از توانایی‌های فکری و ارادی، نخستین گام در اسراف نفس است؛ مسیری که اگر به عادت و خصلتی ریشه‌دار تبدیل شود، تغییر آن دشوار خواهد شد، هرچند راه توبه و بازگشت به سوی خداوند همواره باز است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، اسراف تنها به مصرف بی‌رویه نعمت‌های مادی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند در ابعاد درونی وجود انسان نیز شکل بگیرد. از این منظر، حتی زمانی که فکر ارتکاب گناه در ذهن انسان پدیدار می‌شود، پیش از آنکه گناهی در عمل رخ دهد، زمینه اسراف در نفس فراهم شده است؛ زیرا فرد، توانایی‌های فکری و شناختی خود را در مسیری نادرست به کار گرفته و اراده و تصمیم خود را صرف امری نامناسب کرده است.
با این حال، ارتکاب خطا به معنای بسته شدن راه بازگشت نیست. خداوند در قرآن کریم، کسانی را که در حق خود زیاده‌روی کرده‌اند، از ناامیدی برحذر می‌دارد و آنان را به بازگشت به سوی پروردگار دعوت می‌کند. در آیه ۵۴ سوره زمر آمده است: «وَأَنِیبُوا إِلَیٰ رَبِّکُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ»؛ یعنی به سوی پروردگارتان بازگردید و در برابر او تسلیم شوید.
این بازگشت و تسلیم، در واقع بیانگر تحولی درونی در انسان است؛ تحولی که می‌تواند نفس را از مسیر اسراف و نافرمانی به سوی توبه، اطاعت و اصلاح هدایت کند. به این ترتیب، انسان از وضعیتی که در آن توانایی‌های درونی خود را در مسیر نادرست به کار گرفته است، به مرحله‌ای تازه از آگاهی و بازنگری در رفتار خویش می‌رسد.
در این میان، تغییر درونی انسان همیشه به یک اندازه آسان یا دشوار نیست. همان‌گونه که پیمودن مسیرهای مختلف می‌تواند با سختی یا سهولت همراه باشد، اصلاح ویژگی‌های اخلاقی نیز به شرایط و میزان ریشه‌دار شدن آن ویژگی‌ها در وجود فرد بستگی دارد.
یکی از عوامل مهم در این زمینه، تبدیل شدن یک خصلت به «ملکه نفسانی» است؛ یعنی ویژگی‌ای که بر اثر تکرار و استمرار، در وجود انسان ریشه می‌دواند و به رفتاری پایدار تبدیل می‌شود. هنگامی که یک خصلت درونی به چنین مرحله‌ای برسد، تغییر دادن آن دشوار خواهد بود؛ اما ادامه رفتار و حرکت در مسیری که با آن خصلت هماهنگ است، آسان‌تر انجام می‌شود.
از همین رو، شکل‌گیری ویژگی‌های اخلاقی در سال‌های نخست زندگی اهمیت ویژه‌ای دارد. در آغاز مسیر تربیت، همان‌طور که یادگیری بسیاری از دانش‌ها برای انسان امکان‌پذیر و نسبتاً آسان است، پرورش فضایل اخلاقی و عادت دادن کودکان به رفتارهای پسندیده نیز می‌تواند با سهولت بیشتری همراه باشد؛ زیرا در این مرحله، زمینه‌های فطری برای پذیرش ارزش‌های اخلاقی وجود دارد و صفات ناپسند هنوز به‌صورت عادت‌های ریشه‌دار در جان فرد تثبیت نشده‌اند.
اما اگر یک ویژگی اخلاقی نادرست در طول زمان تکرار شود و به خصلتی پایدار تبدیل شود، کنار گذاشتن آن به تلاش و ممارست بیشتری نیاز خواهد داشت. در چنین شرایطی، فرد ممکن است به‌راحتی به رفتار همیشگی خود ادامه دهد، اما برای تغییر آن با دشواری روبه‌رو شود.
بر این اساس، توجه به اصلاح نفس در مراحل ابتدایی شکل‌گیری رفتارها، نقش مهمی در تربیت اخلاقی انسان دارد؛ چراکه پیشگیری از ریشه‌دار شدن صفات ناپسند، می‌تواند مسیر بازگشت، خودسازی و حرکت به سوی فضایل اخلاقی را هموارتر کند.
منبع: معارف اهل بیت(ع)
کد مطلب 2286033
-
وقتی گناه از فکر آغاز می‌شود؛ اسراف در نفس چگونه انسان را از مسیر بازگشت دور می‌کند؟
-
زیست مؤمنانه در عصر دیجیتال؛ چگونه فضای مجازی را به فرصتی برای رشد تبدیل کنیم؟
-
محبت؛ کلید تربیت در اسلام؛ چرا مهربانی از ترس و اجبار مؤثرتر است؟
-
انسان می‌داند ناسپاس است؛ قرآن چگونه از آشکار شدن کوچک‌ترین اعمال خبر می‌دهد؟